ایران برفراز چانه‌زنی ترامپ، پوتین و شی
اینکه تا چه حد منافع سه کشور در این خصوص به یکدیگر نزدیک است، از موضوعاتی است که در گفت‌و‌گو با ابوالقاسم دلفی، سفیر پیشین کشورمان در فرانسه به آن پرداخته‌ایم که در ادامه می‌خوانید.
*تا چه می‌توان به دیدار سران سه کشور آمریکا، چین و روسیه در اجلاس اپک خوش‌بین بود؟
اجلاس اپک اساساً از ابتدا برای بررسی موضوع مشخصی طراحی نشده بود، بلکه قرار بود سران این کشور‌ها در چین گرد هم بیایند. در این میان، ترامپ پیش‌قدم شد و پیشنهاد برگزاری نشست را مطرح کرد. آمریکایی‌ها در ابتدا موضوع خلع سلاح هسته‌ای را به‌عنوان محور اصلی نشست مطرح کردند که این مساله سال‌ها میان روسیه و آمریکا مورد مذاکره بوده، اما چین تاکنون وارد مذاکرات رسمی خلع سلاح هسته‌ای نشده است. در کنار این موضوع، آمریکایی‌ها احتمال طرح مسئله ایران را نیز مطرح کرده‌اند. با توجه به اهمیت جنگ آمریکا علیه ایران، طبیعی است که این موضوع در گفت‌و‌گو‌های سه کشور نیز مطرح شود. با این حال، مواضع این سه کشور در قبال ایران و تحولات منطقه تفاوت‌های جدی دارد و رسیدن آنها به یک موضع مشترک چندان ساده نیست.
*چه تفاوت‌هایی در این خصوص وجود دارد؟
در خصوص آمریکا باید دانست که ترامپ پس از بیش از یک سال تقابل با ایران، به این جمع‌بندی رسیده که ادامه جنگ نظامی با محدودیت‌های جدی، به‌ویژه در داخل آمریکا، مواجه است. نتایج انتخابات کنگره و بازگشت دموکرات‌ها نشان داد که جامعه آمریکا تمایل چندانی به ادامه جنگ ندارد. از سوی دیگر، ترامپ عملاً مذاکره را نیز از اولویت خود خارج کرده و با کنار گذاشتن ونس از مسئولیت مذاکرات، نشانه‌هایی از تغییر رویکرد خود بروز داده است. در شرایط فعلی، ابزار اصلی آمریکا فشار حداکثری اقتصادی و ادامه محاصره دریایی، هوایی و زمینی است تا ایران را به پذیرش خواسته‌های واشنگتن وادار کند. بنابراین، ترامپ نه امید چندانی به نتیجه جنگ نظامی دارد و نه به مذاکره؛ بلکه فشار اقتصادی را مؤثرترین ابزار خود می‌داند. موضع روسیه نیز پیچیده‌تر است؛ زیرا مناسبات این کشور با آمریکا، به‌ویژه در ارتباط با جنگ اوکراین، بر رفتار آن تأثیر می‌گذارد. پیش از انتخابات آمریکا، زمانی که ترامپ برای کاهش قیمت انرژی تحت فشار بود، پوتین با درخواست او برای تسهیل صادرات گازوئیل روسیه به آمریکا همراهی کرد. این اقدام، با وجود آثار منفی آن برای ایران، به ترامپ کمک کرد و از فشار اقتصادی و انرژی که می‌توانست اهرمی علیه آمریکا باشد، کاست. پس از آن نیز روس‌ها با طرح موضوع میانجیگری و انتقال پیام‌های ایران به آمریکا تلاش کردند نقش سیاسی خود را در تحولات حفظ کنند. در مجموع، توافقات پوتین و ترامپ درباره اوکراین و مباحث مربوط به آینده امنیت اروپا، جایگاه روسیه را تقویت کرده است. بنابراین، روس‌ها در هرگونه تفاهم احتمالی درباره ایران، منافع خود در پرونده اوکراین و امتیازاتی را که می‌توانند از آمریکا دریافت کنند، در نظر خواهند گرفت. در این راستا موضع چین با روسیه تفاوت دارد. پکن در برابر تلاش‌های آمریکا و روسیه برای تغییر مواضعش در قبال ایران مقاومت کرده است. دلیل اصلی این رویکرد، وابستگی گسترده چین به نفت خلیج فارس و اهمیت ثبات در تنگه هرمز است. برخلاف روسیه، چین به‌شدت به امنیت مسیر‌های انرژی منطقه وابسته است و هرگونه جنگ، محاصره دریایی یا اختلال در تجارت خلیج فارس می‌تواند منافع اقتصادی و صادراتی آن را تهدید کند. چین با باز بودن تنگه هرمز و تداوم جریان انرژی موافق است، اما با جنگ و لشکرکشی آمریکا و ایجاد اختلال در مسیر‌های تجاری مخالفت دارد. همچنین روابط گسترده چین با سایر کشور‌های نفت‌خیز منطقه، موجب می‌شود که این کشور نتواند به‌سادگی با مواضع آمریکا همراه شود
* این سه کشور مهم در موضوع جنگ و صلح چه اشتراکاتی با هم دارند؟
با توجه به این تفاوت‌ها، نقاط اشتراک سه کشور درباره جنگ و تحولات منطقه محدود است، اما مسئله هسته‌ای ایران می‌تواند مهم‌ترین زمینه تفاهم میان آنها باشد. هر سه کشور با دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای مخالف هستند و احتمالاً بر ضرورت تنظیم روابط ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تأکید خواهند کرد. البته روابط ایران و آژانس پس از حملات به تأسیسات هسته‌ای و عملکرد این نهاد در قبال آن حملات، با مشکلات جدی مواجه شده است. با این حال دستیابی به توافق میان این سه کشور مستلزم محاسبات متقابل است؛ چراکه چین به دنبال دریافت امتیاز از آمریکا خواهد بود و روسیه نیز منافع خود در پرونده اوکراین را در نظر می‌گیرد. از این منظر، اجلاس تا حدودی یادآور نشست‌های قدرت‌های بزرگ پس از جنگ جهانی دوم (نشست یالتا) و تلاش آنها برای تنظیم نظم بین‌المللی است. برای ترامپ نیز چنین نشستی می‌تواند فرصتی برای بازسازی اعتبار سیاسی و نمایش جایگاه بین‌المللی خود پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات باشد. با این حال، نباید انتظار داشت که این نشست به‌سرعت به راه‌حلی برای پایان جنگ ایران و آمریکا منجر شود. به نظر می‌رسد برای ارزیابی آینده این تقابل، باید بیش از هر چیز تحولات داخلی آمریکا و آغاز به کار کنگره جدید پس از ژانویه را دنبال کرد. مواضع دموکرات‌ها درباره پرونده هسته‌ای ایران و نزدیکی دیدگاه‌های آنها به مواضع اروپایی‌ها می‌تواند در شکل‌گیری مسیر آینده مذاکرات و تغییر وضعیت کنونی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.
